2017 – LIDE URRESTARAZU – José Isbert

José Isbert
1921-03-27, La Novela Teatral, José Isbert, Tovar.jpg
Bizitza
Jaiotza Madril1886ko martxoaren 3a
Herrialdea  Espainia
Heriotza Madril1966ko azaroaren 28a (80 urte)
Familia
Seme-alabak
Hezkuntza
Hizkuntzak gaztelania
Lanbidea
Lanbidea aktorea, antzerki aktorea eta zinema aktorea
IMDb nm0410756

José Enrique Benito y Emeterio Ysbert Alvarruiz edota Pepe Isbert (1886ko martxoaren 3a, Madril1966ko azaroaren 28a, Madril) espainiar aktore bat izan zen. María Isbert aktorearen aita izan zen.

Biografia eta lana

 Pepe Isbert

Pepe Isbert Madrilen jaio zen José Enrique Benito y Emeterio Ysbert Alvarruiz izenarekin, 1886ko martxoaren 3an, baina Tarazona de la Manchan bizi izan zen, Albaceteko herri horretakoa baitzen bere familia; han ezagutu zuen bere emaztea izango zena. Aita ingeniari geografoa zen eta haurrak zortzi urte besterik ez zituen aita hil zitzaionean; familiak Jose txikiak Granadako Sacramonte ikastetxean ikastea nahi zuen arren, Pepe Isbert Madrilera itzuli zen ikasketak jarraitzera eta Merkataritza Eskola Nagusian eman zuen izena. Han lortu zuen Merkataritza Maisu titulua.Imagen relacionada

1903an, merkataritza maisu lanetan zebilen eta Kontuen Auzkitegian zuen postua, baina uztea erabaki zuen interpretazioan lan egiteko. Urte hartan bertan, Carlos Arnichesi esker, Madrilgo Apolo antzokian debuta egin zuen El Iluso Cañizares obrarekin, eta bere jatorriko abizena Isbert abizen artistikoagatik aldatu zuen; ordura arte, Figaro goitizenarekin lan egin zuen merezidun gisara eta, gero, kartel buru izatera iritsi zen. Lara antzerki konpainiara joan zen eta aitorpen handiak lortu zituen, besteak beste, obra hauetan egindako lanari esker: La ciudad alegre y confiada (1916) edo La Inmaculada de los Dolores (1918) biak Jacinto Benaventerenak; eta La señorita de Trevelez (1916), bere familiartekoa zen Carlos Arnichesena.

Isbert bere lehengusua zen Elvira Soriano Picazorekin (18921986) ezkondu zen; bikotearen alaba izango zen Maria Isbert aktorea eta Tony Isbert, Andres Isbert, Jose S. Isbert eta Carlos Ysbert, berriz, hilobak.

Pantaila handian ez zen 1912ra arte agertu, Asesinato y entierro de don Jose Canalejas laburrean. Lan hartan Pardiñas anarkista interpretatu zuen, Canalejas politiko liberalaren hilketaren arduraduna izan zena eta 100 pezeta jaso zituen egindako lanagatik.

Zinema mutuaren garaian, antzerkira bideratu zuen bere ibilbidea, orduko izar gehienek bezalaxe zinema ez zuelako gustuko; horregatik, zineman oso agerraldi gutxi egin zituen. Soinudun zinemaren etorrerarekin, ordea, 1930eko hamarkadan, Florian Reyren La pura verdad (1931) komedian agertu zen.

Benetako entzutea, egiazko arrakasta baino gehiago, antzokietan irautearekin irabazi zuen. Bi aldiz, behintzat, lanbidea utziko zuela esan zuen jendaurrean, baina ez zion antzezteari sekula utzi, Espainiako Gerra Zibilak ekarri zituen zaitasunen aurrean ez bazen izan. Arrakasta lortu zuen Pedro Muñoz Secaren komedia orok, ehun emanalditik gora antzezten zituztelarik. 1920ko hamarkadan, Príncipe kaleko Teatro de la Comedian aktibo egon zen eta baita konpainiak antolatutako biretan ere. Era berean, Carlos Amichesen (El señor Badanas) edo Jardiel Poncelaren (Angelina o el honor de un brigadier) komedien arrakastan ere zeresan handia izan zuen.Resultado de imagen de JOSE ISBERT

1930eko hamarkadan dozena erdi filmetan parte hartu zuen eta, horien artean, Manuel Romeroren ¿Cuándo te suicidas? (1931), Eusebio Fernandez Ardavinen La bien pagada (1935), eta Luis Marquinak zuzendu zuen El bailarin y el trabajador (1935), Jacinto Benaventeren antzerki-lanean oinarrituta dagoena dira nabarmentzekoak.

1940eko hamarkadan, ospea hartzen joan zen zineman eta film kopurua handitu egin zuen. Hauek dira aipagarrienak: Orosia (1934), Te quiero para mi (1944) eta El testamento del virrey (1944), Ladislao Vajdak zuzendutakoak; Juan de Orduñaren Ella, él y sus millones (1944), Rafael Gilen El fantasma y doña Juanita (1945) eta Antonio Romanek zuzendutako Pacto de silencio (1949).

Isberten garairik emankorrena, berriz, 1950eko hamarkada eta 1960eko hamarkadako lehen zatia izan ziren eta, denen artetik, lan hauek nabarmentzen dira: Bienvenido, Mr. Marshall (1953), non herriko alkate kutun eta gorra interpretatzen duen, eta Los jueves, milagro (1957), biak Luis García Berlangarenak; Marco Ferreriren El Cochecito (1960),eta El verdugo (1963), Berlangarena, eta Rafael Azconaren gidoia duena.

Bere azken lanen artean oso famatua izan zen La gran familia filman (1962) egindako aitonaren papera. Arrakasta izugarria izan zuen, izan ere, Espainiako familia arrunt eta kide ugariko baten isla zen lan hark. Bi arrasto utzi zituen film horrek: La gran familia y uno mas (1965) eta La gran familia, bien, gracias (1979), batetik; eta bestetik, telebistako serie bat, La gran familia… 30 años después izenekoa. Horietan, Isbertek ez zuen parte hartu, baina bere ospea iraunarazi zuten bera hil ondoren ere. Isbert hil eta lau hamarkada pasata ere, mundu guztiak ezagutzen zuen haren ahots latz berezia Chencho bilobari deitzen edo, amerikarren berehalako etorrera dela-eta, bizilagunak adoretzen.

1963an trakeotomia bat egin beharrean izan zen.

Pepe Isbert Madrilen hil zen 1966ko azaroaren 28an, 80 urte zituenean, mikokardio infartu baten biktima. Tarazona de la Manchako (Albacete) hilerrian eman zioten lur, bere emaztearen herria zenean[1].

Errekonozimenduak

Isberten arrastoa ez da bere pelikuletan soilik geratu, baita geografia nazionalean zehar ematen diren hainbat saritan ere. Zaharrena Peñíscolako Umorezko Zinemaldian ematen den saria da[2].

Espainiako Antzerkien Lagunek ere (AMITE, http://www.amiteatros.es) bere izena daraman Jose Isbert Antzerki Sari Nazionala delako saria ematen dute, zeina Espainiako aktore garrantzitsuenek lortu duten. Albaceteko Teatro Circo de Albaceten ematen den ohorezko sari hau Nuria Espertentzat izan zen XII. edizioan, Rafael Álvarez el Brujorentzat XIII. edizioan eta Lola Herrerarentzat XIV. edizioan.

AMITEk Teatro Circo de Albacete antzoki historikoko areto nagusiak haren izena eraman zezan proposatu zion Albaceteko Udalari.

Bestalde, Albaceteko Filmategiak Pepe Isberten memoriak editatu zituen 2009an, Mi vida artistica (Nire bizi artistikoa) izenarekin, horiek aktoreak berak Maria alabaren laguntzarekin idatzi zituen bere bizitzaren azken egunetan.

Berriki, Madrilgo Metro Ligero Oesteko geltoki bati haren izena jarri diote.Resultado de imagen de JOSE ISBERT

Gainera, Circulo de Bellas Artesen Urrezko Domina eta Laneko Merituaren Domina jaso zituen Isbertek.

Filmografia

Erreferentziak

Kanpo loturak

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

Advertisements

2017 – EÑAUT ZEBERIO – Chuck Schuldiner

Chuck Schuldiner
Chuck Schuldiner.jpg
Bizitza
Jaiotza New York1967ko maiatzaren 13a
Herrialdea  Ameriketako Estatu Batuak
Heriotza Altamonte Springs (Florida)2001eko abenduaren 13a (34 urte)
Heriotza modua berezko heriotza (garuneko tumorea)
Lanbidea
Lanbidea gitarra-jotzailea, abeslaria, musikagilea, musikaria eta kantugilea
Kidetza Death
Control Denied
Voodoocult
Genero artistikoa Death metala
Ahots mota tenorra
Musika instrumentua gitarra
IMDb nm3946191
www.emptywords.org
Imagen relacionadaCharles Michael «Chuck» Schuldiner (Long Island New York (AEB), 1967ko maiatzaren 13a2001eko abenduaren 13a) estatubatuar musikaria izan zen, Death bandako abeslari, gitarra eta konpositore izan zena. Death metal eta Heavy metalaren esparruan itzal handia du eta gitarjole ospetsua da genero horretan. Kantzerraren ondorioek hil zuten Schuldiner 2001eko abenduan.

Biografia

Charles Michael «Chuck» Schuldiner Long Islanden jaio zen, New Yorken (AEB), 1967ko maiatzaren 13an. Judu jatorriko familia batean, si senide zaharrago batzuk izan zituen: Frank eta Bethann. Familia hau Floridara joan zen bizitzera 1968an.

Anaia Frank hil zen istripuz 16 urte besterik ez zituenean eta Chucken gurasoek gitarra oparitu zioten une latz hura gainditzen laguntzeko xedean. 9 urteko haurra zen oraindik eta gitarra klasikoa jotzen ikasten hasi zen, baina ez zuen asko iraun, ez baitzitzaion asko gustatu. Gurasoek ez zuten amore eman eta gitarra elektrikoa erosi zioten hurrengoan eta hura bai izan zen Chucken gustuko; gau eta egun praktikatu zuen, bere logelan edo garajean, eskola eta gitarra besterik ez zuen egiten gazteak.

Lehen eraginak Kiss eta Billy Idol izan zituen. New Wave Of British Heavy Metal izan zen gero arreta piztu ziona: Iron Maiden, Venom, Diamond Head eta abar. Azkenetako eraginak, berriz, thrash metalaren esparruan aurkitu zituen, Slayer edo Possessed tarteko. Amaren ustez, musika oro zuen gogoko, country edo rap alboratuz. Jazz, rock progresivo edo musika klasikoa ere gustuko zituen, gero Death bandan txertatuko zituenak.

Resultado de imagen de Chuck SchuldinerEz zitzaion eskola gaizki joan, baina asko aspertzen zen eta horregatik, gerora damutu bazen ere, utzi egin zuen.

Droga gogorren aurka agertu zen beti, bai eskaini zituen elkarrizketetan, baita hainbat abestitan ere (Living Monstrosity da adibideetako bat, ama kokainomano bat duen haurraren adikzioaz ari dena).

1983an sortu zuen lehen taldea, Mantas izenarekin, gero Death izango zena.

1986ko urtarrilean, Chuckek Slaughter bandan jo zuen bolada batean, baina berehala itzuli zen hasierako taldera.

1987an, Death bandak lehen diskoa atera zuen: Scream Bloody Gore. Death metalaren lehenengotako albuma kontsideratzen dute askok.

Geroago, Leprosy atera zuten. Rick Rozz izan zen gitarra, Terry Butler baxua (egia esan, kredituetan horrela jarri bazuten ere, Chuck berak egin zuen baxua) eta Bill Andrews bateria.

1990ean, Spiritual Healing atera zuten eta James Murphyk hartu zuen Rozzen lekua.

Death bandak lan berritzaile bat atera zuen gero: Human. Aldaketa handia zekarren albumak, estilo teknikoago bat, progresiboago bat, eta Chucken trebezia handia zen nabarmen. Bandak gehiago sakondu zuen bide hori eta ondorengo lanetan garbi geratu zen: Individual Thought Patterns, Symbolic eta The Sound of Perseverance.

Chuck Schuldinerrek gitarra jo zuen Voodoocult proiektuan, Jesus Killing Machine albumean. Berarekin izan ziren Slayer-eko Dave Lombardo edo Kreator-eko Mille Petrozza.

Chuckek Control Denied izeneko heavy metal banda sortu zuen eta The Fragile Art of Existence atera zuten 1999an.Resultado de imagen de Chuck Schuldiner

Gaixotasuna

1999ko maiatzean, Schuldinerrek buruko min latzak zituen eta kiropraktikoarenera joan zen, akupuntura, masajeak eta horrela pasatuko zitzaizkiolakoan, baina erresonantzia magnetiko baten beharra ikusi zioten. Urte horretako urtemuga zuen Chuckek buru barruan tumorra aurkitu ziotenean. Sakontasun handian eta toki delikatuan egonda, zaila da kentzen eta radioterapia saioak hasi zituen Schuldinerrek.

1999ko urrian, Schuldinerren familiak minbizia atzerarazi zutela iragarri zuen eta Chuck sendatzeko bidean zela.

2000ko urtarrilean, operatu beharrean izan zen, tumorraren hondarrak garbitzeko xedean. Ondo atera zen hura ere, baina familiak finantza arazoak izan zituen, ebakuntza eta trataera 70.000 bat dolar kostatu baitzen. Dirubiltzeak eta kontzertuak antolatu ziren musikariaren bizitza salbatu nahian.

Lanean jarraitu zuen musikan, baina, 2001eko maiatzean, minbizia itzuli egin zen. Ez zitzaion beste ebakuntzarik egin, ez baitzegoen dirurik. Kimioterapia eman zioten oraingoan, baina haren ondorioek gehiago ahuldu zuten Chucken badaezpadako osasuna. Urte horretako azaroan, neumoniak heldu zion Schuldinerri eta 2001eko abenduaren 13an hil zen, 34 urte besterik ez zituenean.

DiskografiaImagen relacionada

Death
  • 1987: Scream Bloody Gore
  • 1988: Leprosy
  • 1990: Spiritual Healing
  • 1991: Human
  • 1993: Individual Thought Patterns
  • 1995: Symbolic
  • 1998: The Sound of Perseverance
With Voodoocult
  • 1994: Jesus Killing Machine
Control Denied
  • 1999: The Fragile Art of Existence
  • n/a: When Man and Machine Collide

(Unfinished, Not to be released)

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2017 – MARIA SALDAÑA – Charles-Augustin de Coulomb

Charles-Augustin de Coulomb
Coulomb.jpg
Bizitza
Jaiotza Angulema1736ko ekainaren 14a
Herrialdea  Frantzia
Heriotza Paris1806ko abuztuaren 23a (70 urte)
Hezkuntza
Heziketa Collège des Quatre-Nations
Q3578345
Hizkuntzak frantsesa
Lanbidea
Lanbidea fisikaria, Ingeniaria eta ofiziala
Lantokia(k) Martinika eta Paris
Lan nabarmenak Q3258312
Kidetza Frantziako Zientzien Akademia

Charles-Augustin de Coulomb (Angulema, Frantzia, 1736ko ekainaren 14aParis, Frantzia, 1806ko abuztuaren 23a) matematikari, fisikari eta ingeniari frantziarra izan zen. Erakartze- eta aldaratze-indar elektrostatikoak definitu zituen, eta haren izena duen legea formulatu: Coulomb-en legea. Beste edozein lanek baino itzal handiagoa eman zion lege horrek. Beraren omenez, coulomba (C) esaten zaio Nazioarteko Sistemako karga-unitateari.

Biografia

Charles-Augustin de Coulomb Anguleman jaio zen, Frantzian, 1736ko ekainaren 14an. Aita Henry Coulomb izan zuen eta ama, berriz, Catherine Bajet. Parisko Collège Mazarin-en ikasi zuen filosofia, hizkuntza eta literatura. Horretaz gain, matematikan, astronomian, kimikan eta botanikan ere hezi zuten.

Mézieresko École du Génien ingeniari militar egin zen eta Mendebaldeko Indietan zerbitzatu zuen 9 urtez, Martinikako gotorlekuen eraikuntza ikuskatzen.

1774an, Coulomb korrespontsal izan zen Parisko Zientzien Akademian. Iparrorratz magnetikoei buruzko saritua izango zen artikulua idatzi zuen eta baita frikzioari buruz ere; azken hau ez zuten hurrengo 150 urtetan gaindituko.

Hurrengo 25 urtetan, 25 artikulu aurkeztu zituen Akademian; elektrizitatea, magnetismoa, tortsioa eta bere aplikazioak ziren gaiak eta ingeniaritzari eta proiektu zibilei buruzko hamaika informe aurkeztu zuen.

Coulombek lanpostu ezberdinak izan zituen bere bizitzan zehar. Ingeniaritzan izandako eskarmentua oso baliagarra izan zitzaion materialen erresistentzia ikertzeko eta bigen gainean kokatutako objektuei eragiten dien indarrak determinatzeko, era honetan, mekanika estrukturalaren oinarriak ezartzen lagundu zuelarik.

1773an, Sur une aplication des régles de maximis e minimis à quelques problèmes de statique, relatifs à l’architecture argitaratu zuen eta, 1774ko uztailaren 6an, aspadiko irakasle izan zuen Bossut profesoreak Frantziako Zientzien Akademian aurkeztu zuen. Bigen malgutasuna, kontentzio-hormen gainean lurrak egiten zuen indarra edo igeltseritzan bobeda batek duen orekan erreparatu zuen. Lan honetan definitu zuen frikzioaren legea eta tentsio tangentzialaren kontzeptua bota zuen era formalean; Coulomben metodoa erabili zen materialen erresistentzia ebaluatzeko orduan.

Coulomben beste ekarpen bat Coulomben teoria deritzona da. 1776an argitaratu zuen teoria honek lurren presioa aztertu nahi zuen eta enfoke ezberdin bat eman nahi izan zien hormen bulkadei. Hormen diseinuan eginiko ekarpenek toki esanguratsu batean kokatzen dute Coulomb ingeniaritza geoteknikoaren arloan.

Era berean, ergonomiaren esparruan ere ekarpenak egin zituen.

1781ean Coulomb Parisera joan zen bizitzera. Iraultzak eztanda egin zuenean, 1789an, intendant des eaux et fontaines postua utzi, eta Bloisen zeukan etxe txiki batera mugitu zen.

1790eko otsailaren 26an jaio zen lehen semea eta, 1797ko uztailaren 30ean, berriz, bigarrena. 1802an ezkondu zen azkenean bien ama zen Louise Françoise LeProust Desormeauxekin.

Denboraldi baterako, Parisera deitu zuten berriro ere pisu- eta neurketa-unitateak definitzen laguntzeko, gobernu iraultzailearen agindutakoari jarraituz. Frantziako Institutu Nazionaleko lehenengo kideetariko bat izan zen eta, 1802an, instrukzio publikoaren ikuskari izendatu zuten.

Osasunez ahul zebilen ordurako, eta lau urte geroago hil zen, 1806an, Parisen.

Lorpenak

Marruskadura-indarrak neurtzeko erabili zuen tresna
Coulomben tortsio balantza

Elektrostatikaren legeak ezartzen hasi zen lehenengotako zientzialaria izan zen. Hori gutxi balitz, magnetismo, frikzio edo elektrizitateari buruzko ikerketak ere egin zituen. Zazpi memoriatan bildu zituen ikerketa zientifiko hauek eta bertan azaldu zituen magnetismo eta elektrostatikaren oinarriak.

1777an, tortsio-balantza asmatu zuen eta 1785ean Coulomb-en legea deritzona ezarri zuen: Bi kargadun objektuen indar elektrikoa beraien arteko distantziaren berbiduraren alderantzizkoa da.

Ikus gainera

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Charles-Augustin de Coulomb

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2017 – PAULA DE JUAN – Robert Mitchum

Robert Charles Durman Mitchum (1917ko abuztuaren 6a, Bridgeport, Connecticut1997ko uztailaren 1a, Santa Barbara, Kalifornia) estatubatuar aktore bat izan zen. 1950 eta 1960 hamarkadetako filmetan antiheroi eta gizon gogorren paperak antzezteagatik ezaguna izan da.

Zinema beltzeko pelikula bikainak egin zituen, horien artean, adibidez: Out of the Past (1947), The Night of the Hunter (1955), The Sundowners (1960), Cape Fear (1962), The Yakuza (1974) edota The Big Sleep (1978).

Resultado de imagen de robert mitchum eta dorothy
Resultado de imagen de robert mitchum familia
Resultado de imagen de robert mitchum familia

Biografia

Robert Charles Durman Mitchum 1917ko abuztuaren 6an jaio Connecticuteko Bridgeport udalerrian. Aita, James Thomas Mitchum, eskoziarra eta ama, Ann Harriet Gunderson, norvegiar jatorrikoa izan zituen[1]. Bi urte zituela aita hil eta umezurtz gelditu zen. Dirulaguntza bat jarri zioten alargunari eta haurdun zegoela konturatu zen berehala. Connecticutera itzuli zen, familiaren ondora, eta berriro ezkondu zen. 1919ko irailean, John jaio zen, Roberten anaia txikia.

Haurtzaroan eta nerabezaroan beti liskarretan sartuta egoten zen eta 12 urte besterik ez zuenean, amak aitona-amonen etxera bideli zuen bizitzera, Feltonera, Delawaren. Berehala botako zuten hango eskolatik ere, zuzendariarekin berarekin borrokan aritu zelako.

14 urte zituela etxetik ihes egin eta Estatu Batuetako hainbat estatutan ibili zen, tren-bagoietan bidaiatuz eta lanbide ezberdinetan arituz. Boxeadore ere izan zen eta makina bat abentura pasa zituen Depresio Handiaren garaian.

14 urteko mutila atxilo hartu zuten Savannah-en, Georgia, alferkeria salaketapean eta erreformatorio batean sartu zuten, baina hortik ere ihes egin zuen eta Delawarera joan zen, familiarengana. Antzerki talde batean ere sartu zen, arrebarekin batera. Garai hartan ezagutu zuen Dorothy Spence nerabea eta harekin ezkonduko zen gero. Baina berehala zen berriro nortasun errebeldeko tren-bagoiko bidaiari[2].

1940an, Mitchum Dorothy Spencekin ezkondu zen eta bi seme izan zituzten: James eta Chris. Beste alaba bat izan zuen ezkontzatik kanpo: Petrina[3]. Eskandalu franko ezarri zen bere inguruan eta Carroll Baker, Marilyn Monroe, Rita Hayworth, Ava Gardner edo Shirley MacLaine bezalako amoranteak, baina Robert eta Dorothy ez ziren sekula dibortziatu[4].

1997ko uztailaren 1ean biriketako kantzerrak hil zuen Robert Mitchum Santa Barbaran, Kalifornian, ia 80 urte betetzear zegoenean.

Hastapenak zineman

25 urte zituen Long Beach Theater Guild-en sartu zenean eta aktore lanetan hasi zenean. Ikasten ari zen oraindik eta Hollywoodetik etorri zitzaizkion paper motzetarako kontratuak[5].

1943an etorri zen aukera, Hopalong Cassidy izeneko western serie baterako. 1940ko hamarkadaren hasiera honetan, aurrekontu gutxiko pelikuletan hasi zen lanean; Aerial Gunner (1943) drama belikoan parte hartu zuen eta filmetako izenburuetan, oraindik, Bob Mitchum bezala agertzen zen gehienetan.

Thirty Seconds Over Tokyo egin zuenean, Mervyn LeRoy zuzendaria txunditu zuen eta 7 urteko kontratua sinatu zuen RKO Radio Pictures-ekin, Zane Grey-ren egokitzapenak egiten aritu zelarik.

Hollywooden egin zuen lehen lan garrantzitsua The Story of G.I. Joe (1945) filma izan zen. William Wellmanek zuzendutako filma honengatik Bigarren Mailako Aktore Onenaren izendapena jaso zuen Oscar sarietan. Izendapen honen ostean, Hollywoodeko izarrik garrantzitsuenetarikoa bihurtu zen, aktore moduan zeukan talentuagatik eta baita bere erakargarritasunagatik ere.

Laster, AEBtako armadan sartu zen Mitchum eta Fort MacArthur-en, Kalifornian, zerbitzatu zuen. Oscar Sarietarako izendapenek lan gehiago ekarri zioten eta West of the Pecos eta Till the End of Time etorri ziren berehala, bereziki landu zuen generoan murgildu baino lehen: zinema beltza.

Zinema beltza

Hau izan zen benetan ospea eman zion lana. Vicente Minnelliren Undercurrent izan zen Mitchumek genero honetan egin zuen lehenengotako lana. Gizon arduratsu eta sentiberaren papera egin behar zuen, anaiaren (Robert Taylor) eta honen emazte susmagarriaren (Katharine Hepburn) gorabeheratan lardaskatuta

1946an, berriz, John Brahmen The Locket egin zuen eta, hurrengo urtean, Raoul Walshen, Pursued (1947), Mitchumen pertsonaia lehengo garaiak gogoratzen ahalegintzen dena, bere familia hil dutenen bila. Urte horretan bertan, Crossfire egin zuen eta Mitchum soldadu talde bateko kide zen, beste kide batek judu bat hiltzen duelarik. Antisemitismoa zuen gai eta entrenamendu militarra. Edward Dmytryk izan zen zuzendari eta filmak Oscarretarako 5 izendapen izan zituen.

Film horren ondoren, Mitchumek Out of the Past egin zuen Jacques Tourneurren zuzendaritzapean. Jeff Markhamen papera egin zuen, gasolindegi baten jabea eta ikerlari ohia. Aktoreak eginiko interpretazio hoberenetakoa kontsideratuta dago eta Kirk Douglasekin izandako ika-mikek bizitza guztirako haserrealdia ekarri zieten bi protagonistei.

1948ko irailaren 1ean, pelikula asko zeuzkan eginda RKO-rentzat eta, une horretan, Mitchum eta Lila Leeds aktorea atxilo hartu zituzten, marihuana zutela-eta. Astebete pasatu behar izan zuten konderriko kartzelan eta Mitchumek 43 egun pasatu behar izan zituen gero (Otsailaren 16tik martxoaren 30era arte) Castaic-ko kartzelan, Kalifornian, Life aldizkariko argazkilariek argazkiak ateratzen zizkioten bitartean. Atxiloketa hau Sam Newfieldek zuzenduriko She Shoulda Said No! (1949) filmerako inspirazioa izango zen. Epaileekin arazoak bazituen ere, filmen arrakasta igo egin zen erabat.

50 eta 60ko hamarkadak

Where Danger Lives filman (1950), Mitchum erabat desekilibratuta zegoen Faith Domergue eta Claude Rains-en artean kokatzen den medikua izan zen.

The Raquet-en, berriz, distritoan dagoen korrupzioaren aurka borrokatzen duen polizia.

Josef von Sternbergen, Macao pelikulak (1952) Jane Russellekin lan egiteko aukera eman zion eta genero honetako maixulana, berriz, Otto Premingerren Angel Face izan zen. Mitchum eta Jean Simmonsek eginiko 3 elkarlanetan lehena izan zen hau. Oinordeko aberats eta eroak Mitchum anbulantzia-gidaria erabili nahi du, emakumeak burutu nahi duen hilketa egiteko[6].

Marilyn Monroekin, berriz, River of No Return (1954) egin zuen, Charles Laughton zuzendari.

1955ean, Davis Grubben eleberrian oinarritutako The Night of the Hunter egin zuen eta kriminal beldurgarria izan zen, predikadore papera eginez bere kartzela-lagunak ezkutatuta duen dirua bilatu nahirik. Askorentzat, Mitchumen interpretazio bikainena da hau.

Urte horretako beste arrakasta handi bat Stanley Kramerren, Not as a Stranger melodrama izan zen eta, martxoaren 8an, Mitchumek DRM (Dorothy eta Robert Mitchum) Produccions sortu zuen United Artists-entzat 5 film ekoizteko xedean -azkenean, 4 izan ziren soilik-. 1956ko Bandido filmak 1916ko Mexikoko Gerra Zibila ekarri zuen kontura eta John Hustonen Heaven Know, Mr. Allison pelikulan, berriz, Angela mojarekin (Deborah Kerr) bakarrik dagoen naufrago bat da. Oscarretarako 2 izendapen jaso zituen pelikula honek Mitchum, berriz,BAFTArako atzerritar aktore bezala.

1956an, The Enemy Below egin zuen, II. Mundu Gerrako urpekontziei buruz. Murrell, AEBtako itsas-armadaren destruktore baten kapitaina izan zen eta Curt Jurgensek bizitza eman zion urpekontziko kapitain alemaniarrari egin behar zion aurre. 1962an, berriro elkartu ziren bi aktore hauek The Longest Day filman.

1958an, Thunder Road egin zuen, DRM-ren bigarren ekoizpena. Alkohol ilegala zeraman txoferrak talka egiten zuen Kingston Piken, Knoxvillen, Tennesseen, Bearden Hill eta Morrell Road artean. Jack Renfro idazleak kontatzen duenez, 1952an gertatu zen eta Mitchum protagonista izateaz gain, ekoizle ere izan zen eta gidoia idazten ere lagundu zuen. Zuzendaritzan ere asko lagundu zuela esaten da.

1959an, The Wonderful Country egin zuen Mexikon.

Mitchum eta Kerr Fred Zinnemannen The Sundowners egiteko elkartu ziren 1960an. Senar-emazte izan ziren Australiako Depresioan. 5 Oscarretarako izendapena jaso zuen filmak. Aktore hoberenaren saria eman zion Kritikoen Batzar Nazionalak eta berriro eman zioten Vicente Minnelli, Home from the Hill egin zuenean.

1962an, Mitchum Max Cady bortxatzaile beldurgarria izan zen Cape Fear filman eta betirako konsakratu zuen estilo honetako pertsonaien paperetarako.

Azken urteak

Mitchumek bere ohiko pertsonaiatik aldentzeko aukera izan zuen David Leanen Ryan’s Daughter filman Charles Shaughnessy izan zenean. Eskolako maisu izan zen Irlandan. Lehen Mundu Gerran. Filmak 4 izendapen jaso zituen Akademian eta haietako 2 irabazi zituen. Mitchumen lana oso apreziatua izan zen, baina ez zuen izendapenik jaso. George C. Scott izan zen garaile Patton filman eginiko lanagatik. Mitchumek ezezkoa emana zion lan horri Ryan’s Daughter egitea erabaki zuelako.

70eko hamarkada ez zitzaion gaizki joan aktoreari: The Friends of Eddie Coyle (1973), Sydney Pollacken The Yakuza (1975) edo Midway (1976). Bereziki arrakastatsua izan zen Farewell, My Lovely filman (1975) eginiko lana; Philip Marlowen zahartzea antzestu zuen Mitchumek Raymond Chandlerrek eginiko egokitzapenean eta bai ikusleek eta baita kritikak ere harrera ona egin zioten eta, 1978an, papera errepikatzeko aukera izan zuen The Big Sleep lanean.

1982an, Mitchum Scrantonera joan zen, Pennsylvaniara, Pulitzerra irabazi zuen Jason Millerren, That Championship Season lanaren egokitzapenean Delaney entrenatzailearen papera egiteko.

1983an, The Winds of War telebistarako miniseriea egin zuen. Herman Wouken aurrekontu handiko lana ABC-n transmititu zen eta AEBk II. Mundu Gerran izan zuen partaidetzaren aurrekoak aztertu zituen.

1991n, saritua izan zen bizitza osoko ibilbidea zela-eta, eta, 1992an, berriz, urrezko globoetan

1990eko hamarkada erdira arte, Mitchumek lanean jarraitu zuen eta Jim Jarmuschen Dead Man izan zen horren adibideetako bat edo Martin Scorsesen Cape Fear. James Dean: Race with Destiny izan zen azken agerpena eta 1995eko Pakten protagonista izan zen azkenekoa.

Donostia Saria lortu zuen 1993an. Antzestea oso lan erraza zela esan zuen eman zuen elkarrizketa batean:

« Rin-Tin-Tin zakurra izan zen izar handienetako bat… Pentsa![7]  »

Filmografia

  • Hopalong Cassidy films (1943)
  • The Human Comedy (1943)
  • Aerial Gunner (1943)
  • Border Patrol (1943)
  • Follow the Band (1943)
  • Leather Burners (1943)
  • Colt Comrades (1943)
  • We’ve Never Been Licked (1943)
  • Lone Star Trail (1943)
  • Beyond the Last Frontier (1943)
  • Corvette K-225 (1943)
  • Bar 20 (1943)
  • Doughboys in Ireland (1943)
  • False Colors (1943)
  • Minesweeper (1943)
  • The Dancing Masters (1943)
  • Cry ‘Havoc’ (1943) (amaierako azpitituluetan ez da agertzen)
  • Riders of the Deadline (1943)
  • Gung Ho! (1943)
  • Johnny Doesn’t Live Here Any More (1944)
  • Mr. Winkle Goes to War (1944)
  • When Strangers Marry (1944)
  • Girl Rush (1944)
  • Thirty Seconds over Tokyo (1944)
  • Nevada (1944)
  • The Story of G.I. Joe (1945)
  • West of the Pecos (1945)
  • Till the End of Time (1946)
  • Undercurrent (1946)
  • The Locket (1946)
  • Pursued (1947)
  • Crossfire (1947)
  • Desire Me (1947)
  • Out of the Past (1947)
  • Rachel and the Stranger (1948)
  • Blood on the Moon (1948)
  • The Red Pony (1949)
  • The Big Steal (1949)
  • Holiday Affair (1949)
  • Where Danger Lives (1950)
  • My Forbidden Past (1951)
  • His Kind of Woman (1951)
  • The Racket (1951)
  • Macao (1952)
  • One Minute to Zero (1952)
  • The Lusty Men (1952)
  • Angel Face (1952)
  • White Witch Doctor (1953)
  • Second Chance (1953)
  • She Couldn’t Say No (1954)
  • River of No Return (1954)
  • Track of the Cat (1954)
  • Not com a Stranger (1955)
  • River of No Return (1955)
  • The Night of the Hunter (1955)
  • Man with the Gun (1955)
  • Foreign Intrigue (1956)
  • Bandido (1956)
  • Heaven Knows, Mr. Allison (1957)
  • Fire Down Below (1957)
  • The Enemy Below (1957)
  • Thunder Road (1958)
  • The Hunters (1958)
  • The Angry Hills (1959)
  • The Wonderful Country (1959)
  • Home from the Hill (1960)
  • A Terrible Beauty (1960)
  • The Sundowners (1960)
  • The Grass Is Greener (1960)
  • The Last Time I Saw Archie (1961)
  • Cape Fear (1962)
  • The Longest Day (1962)
  • Two for the Seesaw (1962)
  • The List of Adrian Messenger (1963)
  • Rampage (1963ko filma)
  • Man in the Middle (1963)
  • What a Way to Go! (1964)
  • Mister Moses (1965)
  • El Dorado (1966)
  • The Way West (1967)
  • Villa Rides (1968)
  • Lo Sbarco di Anzio (1968)
  • 5 Card Stud (1968)
  • Secret Ceremony (1968)
  • Young Billy Young (1969)
  • The Good Guys and the Bad Guys (1969)
  • Ryan’s Daughter (1970)
  • Going Home (1971)
  • The Wrath of God (1972)
  • The Friends of Eddie Coyle (1973)
  • The Yakuza (1974)
  • Farewell, My Lovely (1975)
  • Midway (1976)
  • The Last Tycoon (1976)
  • The Amsterdam Kill (1977)
  • The Big Sleep (1978)
  • Matilda (1978)
  • Breakthrough (1979)
  • Agency (1980)
  • Nightkill (1980)
  • That Championship Season (1982)
  • One Shoe Makes It Murder (1982) (TB)
  • The Ambassador (1984)
  • A Killer In the Family (1983) (TB)
  • The Winds of War Telesaila (1983)
  • Maria’s Lovers (1984)
  • Reunion at Fairborough (1985)
  • Remembering Marilyn (1987) (documental)
  • War and Remembrance Telesaila (1988)
  • Mr. North (1988)
  • Scrooged (1988)
  • Brotherhood of the Rose (1989) Telesaila
  • John Huston: The Man, the Movies, the Maverick (1989) (dokumentala)
  • Midnight Ride (1990)
  • Supposedly Dangerous (1990)
  • Cape Fear (1991)
  • The Seven Deadly Sins (1992)
  • Woman of Desire (1993)
  • Tombstone (1993) (esataria)
  • Backfire! (1995)
  • Dead Man (1995)
  • Waiting for Sunset (1995)
  • Wild Bill: Hollywood Maverick (1996) (dokumentala)

Erreferentziak

Kanpo loturak

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Robert Mitchum Aldatu lotura Wikidatan

 

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2017 – GARAZI JUANES – Elizabeth Kortright Monroe

Elizabeth Kortright Monroe
Elizabeth Monroe.jpg
Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama

Dorethea Payne Todd MadisonLouisa Adams

Bizitza
Jaiotza New York1768ko ekainaren 30a
Herrialdea  Ameriketako Estatu Batuak
Heriotza Richmond1830eko irailaren 23a (62 urte)
Hobiratze lekua Hollywood Cemetery
Familia
Ezkontidea(k) James Monroe
Seme-alabak
Lanbidea
Lanbidea politikaria
Elizabeth Monroe Signature.svg

Elizabeth Kortright Monroe (1768ko ekainaren 30a1849ko irailaren 23a), Estatu Batuetako bosgarren presidentea izan zen James Monroeren emaztea izan zen. Beraz, Elizabeth Monroe, bosgarren Lehen dama.

Resultado de imagen de Elizabeth Kortright Monroe

Biografia

Elizabeth Kortright Monroe New Yorken jaio zen 1768ko ekainaren 30ean[1]. Aita Lawrence Kortright merkatari aberatsa izan zuen eta ama, berriz, Hannah Aspinwall. Elizabeth bikotearen alaba gazteena izan zen eta 4 senide zaharrago izan zituen: Sarah, Hester, John eta Mary. Elizabethen ama, Hannah, 1777ko irailaren 6 edo 7an hil zen, 39 urte besterik ez zituenean. Hortxe hiltzen, era berean, Elizabethen beste 13 hilabeteko anaia eta biei eman zieten lur New Yorkeko San Jorge kaperan. Elizabeth 9 urteko haurra zen garai horretan eta aita ez zen berriz ezkondu.

Urtebetera, 1778ko abuztuaren 3an, Lawrence Kortright familiaren etxea erre egin zen, Manhattanen 50 bat etxe suntsituta geratu ziren sute batean. 10 urteko haurra zen Elizabeth, aita eta senideek ez zuten beste kalterik jasan.

Aitaren aldeko amonak hezi zuen Elizabeth Kortright eta, gero, frantses eta latinezko heziketa ere jaso zuen, garaiko emakumeek ikasten zuten literatura, musika, dantza eta josketaz gain.

Ezkontza

Ez dakigu ezkon aurretik zertan egiten zuen lan, baina garbi dago New Yorkeko goi mailakoen artean mugitzen zela. Ez zituen 17 urte besterik 1786ko otsailaren 16an James Monroekin ezkondu zenean. Long Islanden pasatu zuten eztei-bidaia eta New Yorken jarri ziren bizitzen, baina Virginiara joan ziren gero, James abokatu lanetan aritu zelarik han. Hasiera batean Fredericksburgen bizi baziren ere, gero, Charlottesvillera joan ziren, han bizi baitzen Thomas Jefferson laguna.

Bikoteak 3 seme-alaba izan zituen: Eliza Monroe Hay (17861840), James Spence Monroe (17991801) eta Maria Hester Gouverneur (18031850). 1790ean, James Monroe Senaturako hautatu zuten eta Monroe sendia Filadelfiara joan zen bizitzera. Hala ere, Elizabethek denbora asko eman zuen New Yorken, bere sendiarekin.

Lau urte geroago, AEBtako ordezkari egin zuten James Monroe Frantzian eta Parisera joan behar izan zuten bizitzera. Gustatu zitzaion hiria eta baita bertako biztanleak ere. Ondo zaindu zuten eta, Iraultza Frantsesaren azken aldian, ezagunagoa egin zen Elizabeth, kartzelan zegoen Lafayette markesaren emaztea zen Adrienne de Noailles de Lafayette kartzelatik libratzea lortu zuenean, gilotinara baitzihoan hau. Markesa George Washington beraren laguna izandakoa zen eta baita beste iraultzaile batzuena ere. Azkenean, 1795eko urtarrilaren 22an, Adrienne askatu egingo zuten.

Elizabeth Monroek era orekatuan uztartu zituen amerikar ohiturak eta Europa zaharraren protokoloak. Frantsesen janzkera hartu zuen beretzat eta, andre dotorea bera, La Belle Americane ezizena eman zioten[2]. Harreman pertsonanalak landu zituzten Monroe senar-emazteak europar ministro eta diplomatikoekin eta ohikoa egin zen sortu berria zen AEB boteretsu eta sofistikatua bilakatzea.

James Monroek Thomas Paine amerikar idazlea kartzelatik ateratzea lortu zuen eta bere Parisko etxean hartu zuen. Luis XVI.a erregearen exekuzioaren aurka zegoelako sartu zutela kartzelara esan zuen.

Berriro itzuli ziren Virginiara eta gobernadore egin zuten James Monroe(17991803). Elizabethen aita eta semea hil ziren eta berak ondorio latzak jasan zituen osasunean. Garaikoek epilepsiaren sintomak ikusi zizkioten eta dar-darak eta konorte galtzeak izan zituen maiz, politikatik aldendu behar izan zuelarik.

Thomas Jefferson agintean egon zenean, 1803 eta 1807 artean, Elizabethek Europara itzultzeko aukera izan zuen eta Londres eta Paris artean bizi izan zen[3]. Senarra Napoleonekin Luisianaren erosketa negoziatzera bidali zuten eta, gero, Erresuma Batuko ministro ere egin zuten. Londresko gizarteak ez zituen Monroetarrak hainbeste estimatu; Parisen berriz, bai, eta 1804ko abenduaren 2an Napoleon koroatu zutenean, bikoteak gonbidapena jaso zuen.

AEBtara itzulita, AEBtako Idazkari egin zuten James Monroe 1811 eta 1817 artean eta Washingtonen bizi izan ziren bera eta Elizabeth. Loudon Countyn, Virginian, erosi zuten etxea, baina denbora gutxi eman zuen hiriburuan. Ez zen asko ageri Elizabeth, funtzio ofizialetan soilik.

Senarra lehendakaritza aurkeztu zen bi kanpainetan ere, 1816 eta 1820, ez zen asko azaldu. Irabazle suertatuko zen hura.

1817an lehendakaritzan sartu zirenean, Elizabethek ez zuen ekintzailetza handirik erakutsi; Etxe Zuria berritzen ari ziren, 1814an britainiar tropek su eman ziotelako eta obrak bukatu gabe zeuden oraindik. Zeremonia Monroetarren etxe pribatuan burutu zuten. Hala eta guztiz, Monroe anderea ez zen gehiegi azaldu, ez gonbidatuei egin ohi zaien agur protokolarioan ere.

1821eko lehendakarita-aldia inaguratzekoan, berriz, Elizabeth bertan egon zen eta Brown’s Hotelen egin zen galan ere bai.

Lehen dama

8 urtez izan zen lehen dama AEBtan, 1817ko martxoaren 4tik 1825eko martxoaren 4ra, baina ez zaigu garai horretako datu asko iritsi, ez gutunik, ezta berak sinatutako dokumenturik ere. James Monroek berak erosi zuen berritzen ari ziren Etxe Zurirako mobiliarioa eta ez emazteak.

Afariak antolatu zituenean, ingeles erara zerbitzatzeko agindua eman ohi zuen, zerbitzari bat gonbidatu bakoitzarentzat. Hala ere, eremu pribatuan, Monroe sendiak frantsesez hitz egin ohi zuen eta beste mundu bat ematen zuen hark. Protokolo gutxiago ezarri zuen bere egitekotan, baina arreta berezia eman zien epaile edo legebiltzarreko kideen edo atzerritar diplomatikoen emazteen bisitei eta Botere Exekutiboaren ekintza kontsideratu zuen hori.

1817ko abenduaren 29an, Monroe lehendakariak kabinetea bildu zuen Etxe Zuriko arau berriak esplikatuz. Elizabeth Monroek tinko eutsi zion bere usteei eta 1818ko urtarrilaren 22an, lehen damaren presentzia beharrezkoa zela ezarri nahi izan zuenean, Estatuko Idazkariaren emaztea zen Louisa Adams bere alde izan zuen.

1819an, Monroetarrek Washington utzi eta Independentziaren Eguna Virginiako etxean ospatzea erabaki zuten. Hainbat hiritarrentzat iraina izan zen eta Elizabeth Monroeren protokoloek haserrea piztu zuten, Washingtongo administrazioan egin ziren beste harrera ekintzak boikoteatzen hasi zirelarik[4]. Seigarren lehen dama izango zen Louisa Adamsek ere antzeko gizarte politika ezarri zuen eta haren harrerek ere boikota jaso zuten –Londresen jaioa zen andre hau atzerrian jaiotako AEBtako lehen dama bakarra zen Melania Trump iritsi arte-. Azkenean, Monroe presidenteak bigarren bilera bat antolatu zuen kabinetean 1819ko abenduaren 20an eta botere exekutiboak arauak onartu behar zituen heinean, estatuko beste botereek eta haien familiak, lehendakariordeak eta kabineteko gainontzeko kideek nahi eran antola zezaketela bere gizarte politika propioak erabaki zuten.

Monroetarren bigarren agintaldian, Elizabethen egiteko era onartuta zegoen, jada, eta gonbidatuak Etxe Zurira itzuli ziren. Lehen damaren egitekoak emendatzen hasi ziren, pixkanaka, eta 1824ko Lafayette markesari egindako harrera bereziki garrantzitsua izan zen.

Elizabeth Monroek egiten zituen agerraldietan, alai eta arduratsu agertu ohi zen, baina beti zituen familiako emakumeak lagun. Etxe Zuriak ez zuen Elizabeth Monroeren osasunari buruzko argibiderik eman, baina the falling sickness zuela esaten zuten eta, gaur epilepsia zela uste bada ere, lehen dama burutik sano ote zegoen zurrumurruak zabaldu ziren garai hartan.

Azken urteak eta heriotza

1825ean, Elizabeth Monroe oso gaizki zegoen osasunez eta, senarraren lehendakaritza garaia bukatu bazen ere, 3 astez jarraitu behar izan zuen Etxe Zurian. Loudongo konterrira, Virginian, Washingtonetik gertu, erretiratu ziren eta ezer gutxi agertu zen jendaurrean.

Etxe Zuria utzi eta urtebetera, atakea jasan zuen tximini baten ondoan eta erredura larriak izan zituen. Handik 3 urtera hil zen eta Monroek bera ere laster joango zela iragarri zuen. Horrela izan zen, 10 hilabetera hil baitzen.

1830eko irailaren 23an hil zen Elizabeth Kortright Monroe, 62 urte zituenean[5].

Erreferentziak

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Elizabeth Kortright Monroe Aldatu lotura Wikidatan

 

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2017 – IRATI VALDIVIELSO – Pablo Iglesias Posse

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2017 – LEIRE GARMENDIA – John Napier

John Napier
John Napier.jpg
Bizitza
Jaiotza Edinburgh1550
Herrialdea Eskoziako Erresuma
Heriotza Edinburgh1617ko apirilaren 4a (66 urte)
Hezkuntza
Heziketa St Andrews Unibertsitatea
Hizkuntzak latina
Lanbidea
Lanbidea teologoa, matematikaria, astronomoa, fisikaria, asmatzailea eta astrologoa
Sinesmenak
Erlijioa Eskoziako Eliza

John Napier (Neper), Merchistoneko baroia, (Merchiston, Edinburgh, Eskozia, 1550eko otsailaren 1a – Merchiston, 1617ko apirilaren 4a) eskoziar matematikaria izan zen. John Napierrek kalkulu logaritmikoa garatu zuen, biderketa batuketa bihurtzeko balio duena, eta baita zatiketa kenketa, berreketa biderketa eta erroketa zatiketa bihurtzeko ere. Horrela kalkuluak erraztu egiten dira. Aritmetikan, hamartar puntuaren erabilera ere ohiko egin zuen.

Biografia

 Merchistongo gaztelua, Edinburghen

John Napier (Neper), Merchistoneko baroia, Merchistonen jaio zen, Edinburghen, Eskozian, 1550eko otsailaren 1ean.

Napierren aita Merchistongo gazteluko sir Archibald Napier izan zen eta bere ama, berriz, Janet Bothwell zen. Amaren aldeko aitona Francis Bothwell, Lord of Session politikaria eta epailea izan zen eta Adam Bothwell, Orkada uharteetako apezpiku izatera heldu zena, Johnen osaba zen, amaren anaia alegia.

13 urte zituen St Andrews Unibertsitatean hasi zenean, Fifen, bertan, urtebete baino gutxiago egon bazen ere. Bere ama denboraldi horretan hil zen. Osaba Adam Bothwellek Johnen aitari semeak Europan zehar bidaiatzeko aholkatu zion eskutzi baten bidez, horrela hobeto heziko zen xedean:

« Jaun hori, arren eskatzen dizut John Frantziako edo Flandriako eskolara bidaltzeko, etxean ezin baitu ezer onik ikasi.[1]  »

Aholkua kontuan hartuko zen eta Napierrek Herbeheretan, Frantzian eta Italian zehar bidaiatuko zuen bere heziketa aurrera eramateko.

1571n, Merchistonera itzuli zen eta, hurrengo urtean, Elizabeth Stirlingekin ezkondu zen, berarekin bi seme izan zituelarik. Gartlandeko (Stirling) gaztelu batean bizi izan ziren. Emaztea 1579an hil zitzaion eta, handik gutxira, Napier berriro ezkondu zen; oraingoan Agnes Chisholmekin eta berarekin beste 10 seme-alaba izan zituen.

1608an aita hil zenean, John Merchistongo gaztelura joan zen bizitzera eta bertan hil zen 9 urteren buruan.

Matematikari eginiko ekarpenak

 0 eta 5·10 balientzako neperiar logaritmoen grafikoa 7.

 Neperiar abakoa

Bere bizitzan zehar, Napierrek kalkuluak sinplifikatzeko tekniken aurkikuntzan interes handia erakutsi zuen. 1570ean bere lehen tratatua idatzi zuen, bertan bere kalkulurako hainbat metodo eraginkor erakusten ditu, notazio errezenak deskribatzen ditu eta ekuazioaren emaitza irudikariaren inguruan aztertzen du. Lan hau ez zen 1838ra arte argitaratu eta, ordurako, ideia hauek gaindituta zituzten beste matematikari batzuk.

Matematika arloan, logaritmoen kontzeptua izan zen zalantzarik gabe bere ekarpenik handiena. Napierrek honen inguruan ikertu zuen 1590 eta 1617 urteetan. 1614an idatzi zuen ideia horren inguruko lehen lana, honen izena Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio zen (Logaritmoen taula miresgarri baten deskribapena). Bertan, triangeluen buruketak ebazteko logaritmoen erabilera azaltzen du eta logaritmoen taula bat ere ematen du. 1619an bere seme Robertek, aita hil ondoren, argitaratu zuen Mirifici Logarithmorum Canonis Constructio (Logaritmoen taula miresgarri baten eraketa) lana, non logaritmoen taularen eraketa nola burutzen den azaltzen duen.

Hasiera batean logaritmoei zenbaki artifizialak izena jarri arren, ondoren, berak jarri zion gaur egun ezagutzen dugun izena, horretarako grekotik datozen logos (proportzio) eta arithmos (zenbakia) hitzak batuz.

Napierren aurkikuntzak berehala eragin handia izan zuen matematika zein astronomian. Bere lanak jarraitzen zituzten aitzindarietako batzuk Henry Briggs eta John Speidell izan ziren. Johannes Keplerrek 1620an argitarapen bat eskaini zion Napierri, bertan logaritmoak Keplerren legeak aurkitzeko ideia nagusiak izan zirela baieztatuz.

Pierre-Simon Laplacen aipu batek Napierren logaritmoen ezarpen eta aurkikuntzari ohorea eta aipamena egin zion:

« Logaritmoen asmatzeak astronomoen bizitza bikoiztu duela dirudi, hainbat hilabetetako kalkuluen lana egun gutxi batzuetara murriztuz. Pierre-Simon Laplace[2]  »

Oraingo notazio dezimalaren erabilera izan zen bere beste ekarpenetako bat, nahiz eta eragin zuzena ez izan. Notazio hau ospetsu bihurtu zen Europan zehar bere lan Mirifici Logarithmorum Canonis Constructio-ren hedapenari esker eta, bertan, komaren bidez hamartarren zatia osoarengandik bereizten zen. Egia da ez zela bera izan hau sortu zuena, baina berari esker egin zen ezaguna.

Napierrek kalkuluak errazteko 3 tresna diseinatu zituen, 1617ko bere Rabdologiae lanean deskribatua. Bere lanik garrantzitsuena nepertar abakoa dela esan daiteke, historioako kalkuluak egiteko lehen tresnatzat hartzen delarik.

Teologia

Protestantismoaren jarraitzaile sutsua zenez, bere bizitza osoa ideia fededunei aurre egiten ibili zen.

Lehen urteetatik Apokalipsiaren ikerketan interesa izan zuen. 1594an Plaine Discovery of the Whole Revelation of Saint John argitaratu zuen, garai hartan eragin handia izan zuen lana izan zena, frantsesera eta alemanera itzuli zuten eta hainbat alditan berrargitaratua izan zen. Bertan, beste hainbat gauzarekin batera, Aita Santua Antikristoa dela azaltzen du eta Eskoziako erregea bere gortetik papista eta ateo guztiak botatzera behartzen du eta, horrez gain, munduaren amaiera aurreikusten du.

Beste zenbait aportazio

Beste hainbat adar desberdinetako asmatzailea ere izan zen Napier.

Nekazaritzan, lurra ongarritzeko eta belar txarrekin amaitzeko gatzen erabilera aztertu zuen. Sistema eraginkorra zen eta The new order of gooding and manuring all sorts of field land with common salt liburuan zabaldu zuen.

Arkimedesek aurretik zeukan ideia bat hobetuz, torloju hidrauliko bat sortu zuen.

1596an, Secrete inventionis izeneko eskuizkribu bat banatu zuen, bertan erabilera militarrerako izan zitezken 4 makinaren diseinuak zeuden: erasorako gurdi bat, suzko arma eta eguzki-izpiak etsaien ontzietara enfokatzeko izpilu bat (Arkimedesengandik inspiratutako ideia). Napier berak suntsitu zituen makina hauen marrazkiak bera hil baino piska bat lehenago.

Erreferentziak

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: John Napier Aldatu lotura Wikidatan

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif