2013-IRATI URDANGARIN-Waitangiko Ituna

Waitangiko Ituna (Ingelesez: The Treaty of Waitangi; Maorieraz: Te Tiriti o Waitangi1840an britainiar koroa eta maorien artean sinatutako ituna da[1].

Historia

Waitangiko Itunaren kopia bat

James Busby

Waitangiko Ituna 1840ko otsailaren 6an izenpetu zen Waitangin, Badiako Uharteetan,Zeelanda Berrian). Garai horretan, 125.000 bat maori eta 2.000 kolono inguru izango ziren Zeelanda Berrian. Lehenengo europear kolonoak foka eta bale ehiztariak izan ziren eta, ondoren, etorri ziren misiolariak. Markatariak ere iritsi ziren, lihoa edo egurra lortzeko, maoriekin jantzi, arma eta beste produktu batzuekin trukatuz[2].

Gero eta inmigrante gehiago ezarri zen Zeelanda Berrian eta bertako biztanleekin eginiko tratuak ez ziren beti zuzenak izan. Buruzagi maoriar talde batek Gilen IV.a Erresuma Batukoari eskatu zioten babesa. Frantzia bezalako nazioek ere bere lurrez jabetzeko arriskuaz beldurtuta zeuden eta britainiarren ekintzei ere muga jarri nahi zieten.

Britainiar gobernuak maoriar buruzagiekin ituna negoziatzeari ekin zion, britainiar kolonia bilakatuko zelarik. Bi bertsio egin ziren, ingelesez lehenengoa eta, ondoren, maorierara itzuli zuten.

Britaniar koroaren ordezkari eta Ipar Uharteko buruzagi maorien artean sinatu zuten. James Busby britaniar bizilagunak 35 bat buruzagi konbentzituta zituen ordurako,Zeelanda Berriko Tribuen Konfederazioa izenpean independentzia aldarrikatzeko. Waitangin izenpetutako dokumentua beste iparraldeko herriei ere eman zitzaien, maori gehiagok sina zezaten. 500 buruzagik baino gehiagok sinatu zuten hurrengo 8 hilabeteen buruan.

Artikuluak eta eztabaidak

  • Britainia Handiko erreginak (edo erregeak) Zeelanda Berrian gobernatzeko eskubidea zuen.
  • Maoriar buruzagiek bere lurren jabe izaten jarraituko zuten eta buruzagi izaten ere bai; britainiar koroari bakarrik salduko zizkien lurrak.
  • Maoriar orok britainiarren eskubide berberak izango zituen.

Itzulpenagatik batez ere, azken bi artikuluek polemika handia piztu zuten hurrengo urteetan. Ondorengo gobernuek, The Treatyren arabera, maorien gaineko subiranotasuna, haien lurrak eta aberastasunak britainiarren esku ikusten zituzten. Maoriek, ordea, britainiarrei bere lurrak erabiltzeko eskumena eman ziotela soilik zioten[3].

Antzeko gauza bietan, baina kutsu ezberdinaz, kawanatanga hitzak subiranotasun kontzeptua adieraziko du Itunean.

Subiranotasuna gorabehera, gatazka gogorrak izan ziren XIX. mendean zehar. Galera handiak eragin zituen bi bandoetan eta, azkenean, britainiar koroa irten zen garaile. Lurrak konfiskatu eta behartutako salmentak izan ziren XX. mendean eta Zeelanda Berriko lur gehiena kolono eta koroaren esku geratu zen.

Konpentsazio Ituna

Ez dira oraindik adostasunera iritsi, baina Zeelanda Berriko sortze dokumentua kontsideratzen da. Ituna sinatu ondoren, Waitangiko itunak maoriarrei onartzen zizkien eskubide asko ez deusean geratu ziren. Egoera hori konpondu nahian, 1975ean, Waitangiko Auzitegia eratu zen eta, maoriar iwien (tribu) hainbat erreklamazio aurrera eraman ditu. 2008an zazpi Iwi-k (tribuk), 100.000 pertsonaren izenean, konpentsazio ituna sinatu zuten estatuarekin, Waitangiko Itunean sortutako bidegabekerien ordainetan. Horren arabera, estatuak 316 milioi dolarrean baloratutako 176.000 hektarea baso-lur emango dizkie tribuei, baita horiek ustiatzeko eskubidea ere. Basoak ustiatzeko baimena CNI Isi Holdings Limited enpresak izango du eta estatuak parte hartzearen %13,3a izango du, eta maorioek, berriz, %86,7a.

Egun, Waitangiko erreserba historikoa turismorako erakargarria den gunea da. Maoriarren bilera egoitza dago, Misio kolonialaren etxea, Masta edo waka taua (maoriarren gerrako kanoa) luzea bertan kontserbatzen direlarik.

Erreferentziak

Landereñohttps://i1.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Aldatu )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Aldatu )

Connecting to %s